‘Gezondheid is een toestand van volledig fysiek, mentaal en sociaal welbevinden.’ WHO, 1948
Hoe gezond ben jij eigenlijk, als je jezelf langs deze definitie legt? Bijna niemand scoort volledig. En toch leven de meeste mensen een goed en zinvol leven. De Britse arts Machteld Huber stelde in 2011 in het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift BMJ dan ook voor om gezondheid te herdefiniëren: niet als een toestand van volledigheid, maar als het vermogen om je aan te passen aan fysieke, mentale en sociale uitdagingen. Een definitie die veel meer ruimte laat voor de werkelijkheid van het menselijk leven. (Huber et al., 2011)
Psychosomatische klachten passen daar ook beter bij. Ze zijn helaas een groot onderdeel van de realiteit en vaker aanwezig dan mensen denken.
Psychosomatische klachten zijn lichamelijke klachten waarbij lichaam en geest een rol spelen. Het woord zegt het eigenlijk al: psycho verwijst naar de geest en somatisch naar het lichaam. Het gaat dus om klachten die je echt voelt in je lichaam, maar waarbij gedachten, gevoelens, stress of ingrijpende ervaringen meespelen in het ontstaan of voortduren ervan.
In de medische wereld worden deze klachten ook wel SOLK genoemd: Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten of ALK: Aanhoudende Lichamelijke Klachten. Die naam zegt eigenlijk het belangrijkste: bij medisch onderzoek wordt geen duidelijke lichamelijke oorzaak gevonden die de klachten volledig verklaart. Dat betekent echter niet dat de klachten niet echt zijn. Ze zijn wel echt.
Het lichaam reageert, maar de oorzaak ligt deels in wat er in je hoofd en je leven gebeurt.
Voorbeelden van psychosomatische klachten zijn onder andere:
Deze klachten kunnen veel lijdensdruk veroorzaken en een grote impact hebben op het dagelijks leven: op werk, relaties en hoe je je voelt. Wanneer klachten zich herhalen of chronisch worden, leidt dat vaak tot veelvuldige bezoeken aan artsen en therapeuten.
In Nederland heeft ongeveer 40% van de huisartsenconsulten betrekking op psychosomatische klachten. Bij medisch specialisten loopt dat zelfs op tot 50%. (Netwerk Psychosomatiek Nederland, 2023)
Wetenschappers en zorgprofessionals hanteren hiervoor het biopsychosociale model, een begrip dat in 1977 werd geïntroduceerd door de Amerikaanse psychiater George Engel. Dit model beschrijft hoe biologische, psychologische en sociale factoren voortdurend met elkaar in wisselwerking staan en samen bepalen hoe gezond of ziek iemand zich voelt. Niet één factor, maar het samenspel ervan bepaalt hoe klachten ontstaan en aanhouden. (Netwerk Psychosomatiek Nederland, 2023)
Psychosomatische klachten ontstaan zelden van de ene op de andere dag. Ze zijn meestal het resultaat van een proces dat zich over langere tijd opbouwt, vaak zonder dat je het zelf doorhebt. Oorzaken kunnen liggen in stress en emoties rondom ingrijpende gebeurtenissen, alledaagse zorgen, belastende situaties of stressvolle relaties. Ook persoonlijke eigenschappen spelen een rol, zoals moeite hebben met het stellen van grenzen, perfectionisme, een negatief zelfbeeld of de neiging om altijd maar door te gaan.
Om te begrijpen hoe klachten dan ontstaan is het nuttig te weten hoe ons stresssysteem werkt.
Het lichaam in de startblokken:
Wanneer je iets als bedreigend ervaart: een conflict, een ingrijpende diagnose, aanhoudende onzekerheid schakelt je lichaam automatisch over op een staat van paraatheid.
Het lichaam schakelt een hormonaal communicatiesysteem in dat bekendstaat als de HPA-as: een samenwerking tussen de hypothalamus en de hypofyse in de hersenen, en de bijnieren die boven op de nieren zitten.
Dit systeem werkt als een estafette: de hersenen signaleren gevaar, waarna de bijnieren het stresshormoon cortisol aanmaken. Tegelijk komen adrenaline en noradrenaline vrij. Je hartslag versnelt, je spieren spannen zich aan, je ademhaling versnelt, je lichaam staat klaar om te vechten of te vluchten.
Bij kortdurende stress is dit een slimme, gezonde reactie. Problemen ontstaan wanneer de HPA-as langdurig overactief blijft. Bij chronische stress raakt de feedbackloop verstoord: het lichaam reageert minder goed op cortisol, waardoor de productie hoog blijft. (Cuijpers et al., 2020b)
Vergelijk het met een auto die jarenlang op hoge snelheid blijft rijden en nooit echt stilstaat. Na verloop van tijd slijten de onderdelen, niet doordat er iets stukgaat, maar doordat het systeem nooit de kans krijgt om te herstellen.
Bij mensen met psychosomatiche klachten is het sympathische zenuwstelsel vaak overactief. Hierdoor blijft het lichaam in een constante staat van alertheid, wat leidt tot allerlei lichamelijke klachten zoals vermoeidheid, spierspanning en spijsverteringsproblemen. Het parasympathische zenuwstelsel, die verantwoordelijk is voor ontspanning en herstel, krijgt te weinig ruimte om het lichaam tot rust te brengen. (Koeck, 2021)
De Canadees-Oostenrijkse endocrinoloog Hans Selye beschreef dit al in zijn GAS-syndroom: een stressreactie verloopt in drie fasen:
Vermoeidheid, depressie en burn-out kunnen dan optreden. (Shapiro, 2014)
Langdurige stress blijft niet beperkt tot het lichaam, het tast ook de hersenen aan. Bij langdurige stress blijft het lichaam te veel cortisol produceren. Cortisol is in grote hoeveelheden een neurotoxische stof die de hippocampus beschadigt. De hippocampus is het hersengebied dat betrokken is bij geheugen en emotieregulatie.
Een overbelaste hippocampus uit zich dan in geheugenproblemen, concentratieklachten, somberheid of angst. Dit verklaart waarom mensen na een zware periode niet alleen lichamelijk, maar ook mentaal zo anders in hun vel kunnen zitten.
Chronische stress kan letterlijk de omvang van je hersenen verkleinen. Onderzoek van de Universiteit van Yale toont aan dat langdurige stress leidt tot verlies van synaptische functies in de prefrontale cortex, het gebied voor planning, aandacht en zelfcontrole.
Een beetje stress kan geen kwaad. Maar als je steeds gespannen bent en niet meer kunt ontspannen, herstellen je lichaam en geest onvoldoende. Zo kan je psychosomatische klachten ontwikkelen. (Wat Zijn Traumagerelateerde Problemen? | Richtlijn Traumagerelateerde Problemen, z.d.)
Wil je meer uitleg over hoe stress werkt in het brein en lichaam? Bekijk deze heldere uitlegvideo van de Hersenstichting met professor Christiaan Vinkers over stress en ontspanning:
Psychosomatiche klachten verdwijnen zelden vanzelf wanneer er een onverwerkte ervaring onder ligt. Onderzoek onder bijna 7.000 volwassenen laat zien dat mensen die in een jaar geen nieuwe traumatische gebeurtenis meemaken, ongeveer twee keer zo vaak herstellen van bestaande psychische klachten als mensen die dat wel doen. Bovendien kampt van de mensen die niet herstellen maar liefst 70% uiteindelijk met PTSS, tegenover 24% bij mensen die wel herstellen.
Dat maakt duidelijk hoe belangrijk actieve verwerking is, en hoe groot de prijs van stilstand kan zijn.
De wereldwijd erkende traumaonderzoeker Bessel van der Kolk stelt in Traumasporen op basis van decennialang onderzoek dat trauma’s diepe sporen nalaten in het lichaam. De sleutel tot herstel ligt niet alleen in het verstand, maar in het opnieuw leren zich veilig te voelen in het eigen lichaam.
Een van de best onderzochte behandelingen voor traumaverwerking is EMDR, wat staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Bij EMDR worden traumatische herinneringen opnieuw opgeroepen terwijl de aandacht tegelijkertijd wordt geleid door afleidende stimuli, zoals oogbewegingen. Dit helpt de hersenen als het ware opnieuw verbindingen te leggen en het ‘littekenweefsel’ los te maken. In de meeste gevallen verminderen de klachten hierdoor sterk.
Dat EMDR werkt bij traumaverwerking is alom bekend. EMDR geldt daarmee als de meest geëvalueerde aanpak op het gebied van traumaverwerking.
(De Jongh & Broeke, 2003)
Herstel vraagt om moed, de moed om naar binnen te kijken in plaats van steeds maar door te gaan. Gelukkig is herstel bijna altijd mogelijk, zelfs na oude of ingewikkelde ervaringen. Het verwerken daarvan draait om het opnieuw opbouwen van vertrouwen: in jezelf, in je omgeving en in je eigen kracht om weer vrij en met betekenis in het leven te staan.
Bronvermelding:
Koeck, P., MD. (2021, 18 september). Psychosomatische klachten? MijnKwartier.nl.
